برچسب: آب

بحران آب در ایران یک «ابرچالش» است که نیازمند یک واکنش همه‌جانبهٔ ساختاری است. موفقیت در مدیریت این بحران، وابسته به ارادهٔ سیاسی برای اصلاح ساختار حکمرانی آب و پذیرش هزینهٔ اجتماعی-اقتصادی گذار از الگوی توسعهٔ آب‌محور به الگوی سازگاری با کم‌آبی (Water Scarcity Adaptation) است.

برای تولید یک کیلو گندم حدود ۱۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. در حالی که محصولاتی با ارزش افزوده و ارزآوری بالاتر مانند زعفران، آب بسیار کمتری مصرف می‌کنند. متأسفانه در شرایط کم‌آبی، محصولاتی را تولید می‌کنیم که سهم چندانی در سبد امنیت غذایی ندارند. بیش از ۵۰ درصد ظرفیت منابع آبی ما صرف محصولاتی می‌شود که در ردیف‌های اول اهمیت غذایی نیستند. اگر کشاورز به الگوهای جدید کشت روی آورد، هم ارزش افزوده ایجاد می‌کند و هم مشکل کم‌آبی کشور را کمک می‌کند. ما به یک بازنگری واقعی نیاز داریم.

بحران آب در خاورمیانه نه تنها با کمبود منابع و تغییرات اقلیمی مرتبط است، بلکه با سیاست‌های توسعه‌ای کشورها نیز گره خورده است. دولت‌ها با تمرکز بر پروژه‌های برق‌آبی و توسعه صنعتی، گاهی نیازهای جمعیت‌های محلی و کشاورزان را نادیده می‌گیرند. نتیجه این سیاست‌ها افزایش نارضایتی اجتماعی و کاهش اعتماد مردم به دولت‌هاست. در عراق، سوریه و یمن، دسترسی محدود به آب پاکیزه باعث افزایش بیماری‌ها و کاهش کیفیت زندگی شده است. در مناطق شهری، کمبود آب موجب قطعی‌های مکرر و افزایش هزینه‌های زندگی شده و زندگی روزمره مردم را تحت فشار قرار داده است.

همه کشورها تا حدی از نوسانات اقلیمی آسیب می‌بینند، اما نحوه مدیریت تعیین می‌کند فشارها چقدر تحمل‌پذیر باشد. ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس هم مشکلاتی دارند اما نحوه مدیریت هست که فشار را برای شهروندان تحمل پذیر می‌کند. کشور عربستان با میزان آب تجدیدپذیر بسیار کمتر وضعیت پایدارتری دارند و ما نمی‌شنویم که کلانشهرهایی مانند تهران در این کشورها با هشدار تخلیه روبه‌رو شوند که البته چنین حرف‌هایی هم دردناک هستند و هم این‌که مسئولانه نیستند.

سه برابر حجم فعلی آب سد کرج، آب صرف بنایی در تهران می شود! حجم هدر رفت شبکه آب پایتخت هم ۲۴۱ میلیون متر مکعب است‌.

ظرفیت ذخایر مخازن سدهای تهران در سال آبی جدید که از مهرماه شروع شده است حدود 250 میلیون مترمکعب است که در مقایسه با میزان 490 میلیون مترمکعبی در سال آبی 1403 حدودا به نصف رسیده است؛ قاعدتا این میزان کاهش باید با بارش‌های تا به امروز جبران می‌شد اما متاسفانه زمانی که به بارش‌ها در فصل پاییز نگاهی می‌اندازیم مشاهده می‌کنیم که اگرچه همواره بارش‌ها در دو ماه مهر و آبان حدود 50 تا 60 میلیمتر آب برای تهران به همراه دارد اما تاکنون هیچ بارشی در تهران رخ نداده و پیش‌بینی‌ها نیز نشان می‌دهد که تا پایان پاییز نیز این روند ادامه خواهد داشت.

این توافق، اولین توافق جدی بین عراق و ترکیه در دهه‌های اخیر برای رسیدگی به اختلاف دیرینه آن‌ها بر سر تقسیم آب است. آنکارا از دیپلماسی آب به عنوان ابزاری برای حفظ نفوذ خود بر تصمیم‌گیرندگان عراقی پیش از انتخابات ۱۱ نوامبر این کشور استفاده می‌کند و خود را به عنوان بخشی از راه‌حل کمبود فزاینده آب عراق معرفی می‌کند.

مجموعه روندهای یادشده، از ترکیه در غرب تا افغانستان در شرق، نشان می‌دهد که ایران در قلب یک کمربند ژئوپولیتیکی آبی قرار گرفته است. کشورهایی که منابع بالادستی رودخانه‌های حیاتی ایران را در اختیار دارند، به‌تدریج از آب به‌عنوان ابزار نفوذ و معامله سیاسی بهره می‌گیرند. در این میان، تنها راهکار عقلانی برای ایران، پیگیری یک «دیپلماسی آب» فعال، چندلایه و مبتنی بر حقوق بین‌الملل است.

مطالعات تا ابتدای سال ۱۴۰۴ حدود ۴۲۲ دشت ممنوعه و بحرانی را نشان داده است. ۳۵۹ دشت از مجموع دشت‌های ممنوعه، بحرانی و با مشکل فرونشست مواجه هستند. وقتی برداشت از میزان تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی بیشتر می‌شود، دشت را ممنوع اعلام می‌کنند. اگر رعایت نشود و دشت به مرحله بدتری برسد، نام «ممنوعه بحرانی» روی آن گذاشته می‌شود. دشت آزاد دشتی است که برای برداشت بیشتر آب یا احداث چاه ممنوعیتی ندارد، اما اکنون تعداد قابل‌ملاحظه‌ای از دشت‌های آزاد نداریم.

بر اساس گزارشی که توسط کمیته منابع آب سازمان ملل متحد در مارس 2024 منتشر شد، 2.2 میلیارد نفر همچنان بدون دسترسی به آب آشامیدنی سالم زندگی می کنند و حدود 3.5 میلیارد نفر فاقد خدمات بهداشتی ایمن هستند، در حالی که حدود نیمی از جمعیت جهان در سال 2022 از کمبود آب رنج می برند.بر اساس همین منبع، نزدیک به 646 میلیون کودک فاقد خدمات اولیه بهداشتی هستند، در حالی که تعداد مرگ و میر ناشی از بیماری های عفونی ناشی از عدم دسترسی به آب و بهداشت، طبق گزارش بانک جهانی، سالانه به حدود 1.4 میلیون نفر می رسد.

کشورایران، فلاتی است با اقلیم غالب خشک و نیمه‌خشک با بارندگی کم و توزیع نامناسب. ضمناً منابع آب سطحی و زیرزمینی کشور محدود است. طی سالیان مختلف توسعه کشاورزی بر اساس پتانسیل‌های واقعی آب‌وخاک کشور برنامه‌ریزی نشده و شعار اشتباه خودکفائی مسئولان در زمینه‌های مختلف باوجود کمبود و محدود پتانسیل‌های آبی کشور همچنان ادامه دارد. از طرفی اطلاع کافی از میزان آب مصرفی موردنیاز برای تولید همه محصولات برای اقدامات مدیریتی امری ضروری است.

هنگامی که منطقه‌ای خشکسالی طولانی‌مدت یا فصل کم‌بارش را تجربه می‌کند، سطح آب‌های زیرزمینی کاهش می‌یابد. این موضوع منجر به کاهش فشار سیال منفذی در مناطق گسله کم‌ژرفا می‌شود. کاهش فشار سیال منفذی، تنش مؤثر عمود بر صفحه گسل را افزایش می‌دهد و آن را مانند ترمزی گیر می‌اندازد. با فشار سیال کمتر برای خنثی کردن وزن سنگ، دو طرف گسل محکم‌تر به هم فشرده می‌شوند. این افزایش اصطکاک می‌تواند به طور موقت گسل را “قفل” کند. با ادامه خشکسالی و خشک شدن زمین، وزن آب از بین می‌رود که می‌تواند باعث بالا آمدن یا بازگشت پوسته زمین شود و تنش روی گسل‌های مجاور را تغییر دهد.

با احتمال بالا می‌پذیریم که تابستان آینده فراتر از نرمال خواهد بود. این گرما همراه با خشکسالی در استان‌هایی مانند کردستان و آذربایجان باعث خزان زودرس می‌شود، زیرا در سال‌های خشک که منابع آب محدود است، خاک به شدت تبخیر می‌شود و دمای فراتر از نرمال این روند را تشدید می‌کند؛ نتیجه این است که رنگ درختان پاییزی زودتر نمایان می‌شود. در تابستان هم دما آنقدر بالاست که ماه اول پاییز گاهی برخی هفته‌ها دما ۳ تا ۴ درجه گرم‌تر از حالت عادی می‌شود و دمای مهرماه شبیه شهریورماه در چند دهه گذشته خواهد بود.

پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، ۶۸ درصد از جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی کنند. گسترش شهرها چرخه‌های طبیعی تجدید آب را مختل کرده و باعث شده‌است که شهروندان به‌طور سیری‌ناپذیری از منابع آب زیرزمینی اطراف شهرها استفاده کنند. کمبود آب در حال حاضر یک ویژگی رایج در زندگی شهری است و شهرهایی مانند بنگلور، پکن، بیروت، بوگوتا، قاهره، کیپ‌تاون، دنور، هنگ‌کنگ، اسلام‌آباد، جاکارتا، کویت‌سیتی، لاهور، لندن، لس‌آنجلس، میامی، مسقط، دهلی‌نو، شانگهای و تیانجین با این مسئله روبرو هستند.

بوزبی شهردا شهر بورسا با اشاره به اطلاعات دریافتی در جلسه‌ای در استانبول در سال ۲۰۱۰ گفت: «در صورت ادامه وضعیت فعلی، ترکیه تا دهه ۲۰۴۰ به بیابان تبدیل خواهد شد و باید آماده باشیم».